ज्येष्ठमध, मुलेठी गुण व औषधी उपयोग Jeshthamadh, Mulethi in Marathi

Published by Team Marathi Doctor on

शेअर करा - आरोग्य विषयक खालील माहिती आवडल्यास नक्की शेअर करा.

ज्येष्ठमध मुलेठी हि बहुगुणी औषधी वनस्पती आहे. ज्येष्ठमध मुलेठी चे मूळ, मूळाचे चूर्णघनसत्त्व औषध म्हणून वापरले जाते. खालील लेखात आपण ज्येष्ठमध, मुलेठी चे गुण, ज्येष्ठमध खाण्याचे फायदे, ज्येष्ठमध चूर्ण, ज्येष्ठमध औषधी उपयोग, ज्येष्ठमध म्हणजे काय ? इतर भाषेतील नावे इ. ज्येष्ठमध मुलेठी औषधी वनस्पती बद्दलची सर्व माहिती पाहणार आहोत.

अनुक्रमणिका

ज्येष्ठमध वनस्पतीचे स्वरुप Jeshthamadh, Mulethi Plant in Marathi :-

ज्येष्ठमध, यष्टीमधु, मुलेठी ही दक्षिण युरोपात व आशियात खंडात ( भारताात पंजाब, सिंध ) आढळणारी बहुवर्षायु क्षुप वर्गीय औषधी वनस्पती आहे.

ज्येष्ठमधाचे झाड ६ फुट उंचीचे असते. त्याचे मूळ म्हणजे औषधात वापरले जाणारे ज्येष्ठमध होय.

मूळ – लंबगोलाकार , पिवळसर लाल, मूळ व खोडापासून अनेक फांद्या निघतात.

पाने – संयुक्त पत्रक – पक्षाकार ४ ते ७ जोड्यांत असतात.

फुले – फिक्कट गुलाबी रंगाची असतात. फुले वसंत ऋतूत येतात.

शेंगा – ३ सें. मी. लांब व चपट्या असतात. त्यात २ ते ५ चौकोनी बिया असतात. बिया वर्षा ऋतूत येतात.

ज्येष्ठमध, मुलेठी ची इतर भाषेतील नावे:-

मुलेठी मराठी नाव – ज्येष्ठमध, यष्टिमधू

ज्येष्ठमध, मुलेठी संस्कृत नाव – मधुक, यष्टिमधुक

ज्येष्ठमध हिंंदी नाव – मुलेठी

ज्येष्ठमध English Name – Liquorice / Licorice, लिकोराइस

ज्येष्ठमध,मुलेठी शास्त्रीय नाव – Glycyrrhiza glabra, ग्लायसीर्‍हिझा ग्लाब्रा

ज्येष्ठमध, मुलेठी प्रकार Jeshthamadh, Mulethi Types in Marathi:-

ज्येष्ठमध जलज व स्थलज अशी दोन प्रकारची असते.

१ ) जलजाला ज्येष्ठमध:-

हिला मधुपर्णी असेही म्हणतात. ही दुर्मिळ असते.

२ ) स्थलज ज्येष्ठीमध

उत्पत्ती स्थानाप्रमाणे तीन प्रकारची असते.

१ ) मिसरी

२ ) अरबी

३ ) तुर्की

यांची गोडी उत्तरोत्तर कमी असते .

ज्येष्ठमध, मुलेठी गुण Mulethi Medicinal Properties in Marathi:-

  • मधुर, शीत, पित्तशामक, विषनाशक, गुरू वृष्य जननेद्रियांना बलदायक आहे.
  • जेष्टमधाचा उपयोग वामक म्हणजेच उलटी करविण्यासाठी, घाम काढण्यासाठी व लघवीचा रंग पूर्ववत् आणण्यासाठी केला जातो.
  • याशिवाय अंग दुखत असल्यास, अंगाला खाज येत असल्यास तसेच जखम भरून येण्यासाठी केला जातो.
  • पचनेंद्रिये, स्वर, वर्ण व जननेंद्रिये यांना बलदायक व बुद्धिवर्धक आहे.
  • वर्ण्य गुणात्मक म्हणजेच त्वचेचे अरोग्य व रंग सुधारणारी आहे.

ज्येष्ठमध, मुलेठी रासायनिक संघटन :-

Jeshthamadh, Mulethi Chemical composition in Marathi

ज्येष्ठमध, मुलेठी च्या मुळांमध्ये ‘ग्लिसराइजिन‘ नावाचे तत्त्व असते व ते पिवळ्या चूर्ण स्वरुपात मिळते.

हिचे घनसत्त्व ज्येष्ठमधाचा शिरा या नावाने बाजारात मिळते.

याच्या काळ्या कांड्या ( बॅटरीच्या सेलमधील कार्बन रॉडसारख्या दिसणाऱ्या ) मिळतात.

ज्येष्ठमध, मुलेठी औषधी मात्रा डोस:-

जेष्टमध / मुलेठी चूर्ण – ३ ते ५ ग्रॅम (कधी कधी १० ग्रॅम पर्यंंत मात्रा वापरतात.)

ज्येष्ठमध, मुलेठी औषधी उपयोग :-

Jeshthamadh Mulethi Benefits, Uses in Marathi

पचनसंस्थेवर ज्येष्ठमधाचे कार्य –

१ ) वमन – उलटी करविण्यासाठी –

मदनफळ , पिंपळी , इंद्रजव व जेष्टमध यांचा कोमट काढा घ्यावा .

२ ) तोंड येणे –

ज्येष्ठमध , नीलकमल , लोघ व गाईचे दूध यांनी सिद्ध केलेले तिळाचे तेल तोंडाला लावावे व नाकांत घालावे .

३ ) अ‍ॅसिडिटी व अल्सर –

आवळा , लोह व ज्येष्ठमधाचे चूर्ण तूप व मधाबरोबर चाटवावे.

४ ) अतिसार ( जुलाब ) –

ज्येष्ठमध, कायफळ , डाळिंबाची साल , लोध्र , खडीसाखर व नीलकमल यांचा काढा बकरीच्या दुधाबरोबर घ्यावा.

५ ) प्रवाहिका ( आव ) –

लाह्या , ज्येष्ठमध, साखर , मध व तांदुळाचे धुवण एकत्र करूनद्यावे.

६ ) गुदपाक –

गुदद्वाराच्या बाजूची जागा लाल होणे, शंखभस्म, ज्येष्ठमध व रसांजन यांचे सूक्ष्म चूर्ण लावावे

७ ) उचकी –

ज्येष्ठमधाचे चूर्ण मधातून चाटवावे .

८ ) उलटीत रक्त येत असल्यास –

ज्येष्ठमध व पांढरा चंदन दुधातून द्यावा .

९ ) स्वरभंग –

ज्येष्ठमधाचे चूर्ण तूप साखरेबरोबर खावे .

श्वसनसंस्था ज्येष्ठमधाचे कार्य –

Jeshthamadh Mulethi Benefits for Respiratory System in Marathi

१० ) खोकला, दमा व उचकी-

ज्येष्ठमध, पिंपळीमूळ, गूळ, तूप व मध यांचे चाटण करावे.

११ )पित्तप्रधान खोकला –

ज्येष्ठमध, पिंपळीमूळ, दुर्वा व मनुका यांचे चूर्ण तूप व मधाबरोबर द्यावे.

१२ ) क्षयामध्ये रक्ताची उलटी झाल्यास –

ज्येष्ठमध व चंदन एकत्र करून दुधाबरोबर घ्यावे.

१३ ) क्षयातील खोकला –

पिंपळी, ज्येष्ठमध, वंशलोचन, मनुका, रिंगणी व डोरली, मध व तूप एकत्र करून त्यांचा अवलेह घ्यावा.

रक्त व पित्तजन्य आजार ज्येष्ठमधाचे कार्य –

१४ ) रक्तपित्त –

रक्तस्त्राव होण्याची प्रवृत्ती
( १ ) ज्येष्ठमध, मनुका, गंभारी व खडीसाखर यांचा काढा थंड झाल्यावर घ्यावा .
( २ ) गुळवेल, जेष्ठमध, खजूर व गजपिंपळी ह्यांचा काढा मध घालून घ्यावा .

१५ ) ताप –

मोहाचे फूल, नागरमोथा, मनुका, गंभारीची साल, फाळसाची साल, त्रायमाण, वाळा, त्रिफळा व कुटकी ही समान प्रमाणांत घेऊन कुटून गरम पाण्यात रात्रभर ठेऊन सकाळी प्यावी.

१६ ) अंगावर उठणारे पित्त –

ज्येष्ठमध दुधाबरोबर घ्यावे.

१७ ) टक्कल पडणे – Mulethi Benefits for Hair

ज्येष्ठमध, गुंजा, मनुका, तिळाचे तेल व बकरीचे दूध एकत्र करून त्याचा टक्कलावर लेप करावा.

१८ ) बेंबीवर जखम होणे – किंवा – बेंबीतून स्त्राव होणे –

हळद, लोध, प्रियंगु, ज्येष्ठमध, रसांजन, यांनी सिद्ध केलेले तेल बेंबीत टाकावे किंवा त्याच द्रव्यांचे सूक्ष्म चूर्ण जखमेवर चोळावे.

वातजन्य आजार ज्येष्ठमधाचे कार्य :-

१९ ) वातरक्त –

( १ ) ज्येष्ठमध, मनुका व गाईच्या दुधाने सिद्ध केलेले तिळाचे तेल.
( २ ) ज्येष्ठमध व गंभारीच्या रसाने सिद्ध केलेले तिळाचे तेल.

२० ) वारंवार आकडी येणे –

कोहळ्याच्या रसांत ज्येष्ठमध उगाळून द्यावे, जेष्टमध व चंदन एकत्र करूनद्धाबरोबर प्यावे .

स्त्रीयांच्या आजारावर ज्येष्ठमधाचे कार्य –

Jeshthamadh Mulethi Benefits for Women’s Disease in Marathi

२१ ) योनीगत रक्तस्राव ‌‌‌-

स्त्रियांमध्ये अंगावरून ( योनीद्वारे ) खूप रक्त जात असल्यास
५-१० ग्रॅम ज्येष्ठमध चूर्ण खडीसाखर घालून तांदुळाच्या धुवणाबरोबर घ्यावे.

२२ ) अंगावरून पांढरे जात असल्यास –

उडीदाचे पीठ, ज्येष्ठमध, विदारीकंद यांचे चूर्ण दूध, साखर व मधाबरोबर घ्यावे.

प्रजननसंस्थेवर ज्येष्ठमधाचे कार्य :-

Jeshthamadh Mulethi Benefits for Reproductive System in Marathi

२३ ) शुक्रवर्धक व स्तंभक –

शुक्रवर्धक व स्तंभक म्हणून शुक्रमेहात उपयोगी.

विशेषत : ज्येष्ठमधाचे चूर्ण तूपमधात घेऊन व दूध प्यायले असता वाजीकरण कार्य होते.

२४ ) जननेंद्रियांना बलदायक –

ज्येष्ठमध चूर्ण, तूप किंवा मधात एकत्र करून दुधाबरोबर प्यावे.

२५ ) बुद्धिवर्धक –

Jeshthamadh Mulethi Benefits for Mental Health in Marathi

ज्येष्ठमध चूर्ण दुधाबरोबर घ्यावे.

डोळ्यांच्या आजारावर ज्येष्ठमधाचे कार्य :-

Jeshthamadh Mulethi Benefits for skin in Marathi

२६ ) डोळ्यांना टॉनिक –

सप्तामृत लोह – ज्येष्ठमध, त्रिफळाचूर्ण, लोहभस्म, मध व तूप गाईच्या दुधाबरोबर घ्यावे.

२७ ) डोळे धुण्यासाठी –

ज्येष्ठमध, दारूहळद, लाक्षा, कमळ, नीलकमल यांचे पाणी व अंगावरचे दूध, त्यामुळे डोळ्यातील जखम भरून येते. तसेच डोळ्यांचे आरोग्य सुधारते.

त्वचा – Mulethi Benefits for skin in Marathi:-

२८ ) वर्ण्य – त्वचेचा रंग सुधारण्यासाठी –

ग्रीष्म व शरदऋतूत मुखलेपासाठी (चेहर्यावर लेप) यष्टिमधूचा / ज्येष्ठमधाचे उपयोग इतर द्रव्यांबरोबर केला जातो.

याने त्वचा तजेलदार व रक्तकमलासारखी गुलाबी सुंदर होते.

चंदनबलाक्षादि तेलाने त्यातील यष्टिमधूच्या अस्तित्वामुळे ते तेल वर्ण्य होते.

२९ ) जखम ( त्वचा ) –

ज्येष्ठमधच्या काढ्याने सिद्ध केलेल्या दुधाने जखम वारंवार धुवावी व नंतर जेष्टमध सिद्ध तूप लावावे.

३० ) मूत्रकृच्छ्र –

लघवी करताना त्रास होणे याला मूत्रकृच्छ्र असे म्हणतात. मूत्रकृच्छ्र आजारात ज्येष्ठमधाचे बारीक चूर्ण दुधात कालवून द्यावे.

error: Content is protected !! कॉपीराईट केलेली माहिती, कॉपी करू नका.